6/6/2018 03:07 PM

پاراستنی زمانی نەتەوەیی


دوکتۆر حوسێن موحەممەد عەزیز*
بە باوەڕی من، ئەو نەتەوەیەی زمان و فەرهەنگی نەتەوەیی خۆی نەپارێزێ، بە شێوەیەكی بەردەوام، هەوڵ بۆ پێشخستن و گەشەسەندنی نەدا، چ زمانەكە و چ نەتەوەكە، وردەوردە بەرەو لاوازبوون و پوكاندنەوە دەڕۆن، تووشی گەلێ‌ چەڵەمەی نەتەوەیی دەبن. بەپێچەوانەشەوە، هەر وەك نووسەرێكی عەرەب گوتوویەتی: ئەو نەتەوەیەی زمانی نەتەوەیی خۆی بپارێزێ، وەك گیراوێ‌ وایە، كلیلی دەرگەی گرتووخانەكەی، لە گیرفانی خۆیدا بێ‌، هەر كاتێ‌ ویستی، دەرگەی گرتووخانەكەی بكاتەوە، دەیكاتەوە و خۆی قوتاردەكا. نەتەوەی بێ‌ فەرهەنگ و زمانیش، وەك بەندێ‌ وایە، كلیلی دەرگەی بەندیخانەكەی، لە گیرفانی دوژمنەكەیدا بێ‌، دۆش دادەمێنێ‌ و ناچاردەبێ‌، بە كەساسی لە بەردەمی دوژمنەكەیدا دەسەئەژنۆ دانیشێ‌، تا وردەوردە دەتوێتەوە و نامێنێ‌. لەبەرئەوە هیچ نەتەوەیەك بە هیچ شێوەیە، لە نێو ناچێ‌ و قەوارەی ڕامیاریی خۆی لە دەس نادا، تەنیا لە ئەو كاتانەدا نەبێ‌، زمانەكەی خۆی لەبیردەچێتەوە و بە زمانی داگیركەرانی نیشتمانەكەی دەدوێ‌، چونكە زمانی داگیركەران، بەهۆی دەزگەكانی دەسەڵاتی دەوڵەت و خوێندن لە خوێندنگە جیاوازەكاندا، زۆر بە خێرایی بڵاودەبێتەوە، بەرەبەرە تەشەنەدەكا و كار لە زمانە نەتەوەیییەكە دەكا. هەر وەک (هەژاری موکریانیی)ش نووسیوێتی: (زۆر لە گەلانی سەربەخۆی سەرزەمینێ‌، كە ژێركەوتوون و زمانی داگیركەر فێربوون و زمانی نەتەوەیی خۆیان لەدەسداوە، لەناو گەلی داگیركەردا – كە زمانی خۆی بەزۆر بەسەردا سەپاندوون- تواونەتەوە و هەستی نەتەوەیی خۆیان تەواو لەبیربردوونەتەوە. بۆ نموونە: فینیقی سووریا و لوبنان، قیبتی میسر، ڕەش و برشەكانی سۆدان و زۆر ڕەشی تری ئەفریكا، گەلی بەربەر لە جەزایر و مەراكیش، ئێرانییەكانی مەداین، جگە لە هەزاران هەزار هۆز و تیرەو ماڵە كوردی پەرشوبڵاو، كە زمانیان بۆتە عارەبیی و زمانی خۆیان لە دەسداوە و ئەوە هیچ كە بوونە عەرەب، دەكرێ‌ بێژین لە عارەبیش عارەبترن.)
هەروەها لە ئەم بوارەدا، گەلێ‌ نموونەی دیكەمان هەیە، بەڵام ئەز لێرەدا، تەنیا دوو نموونەیان لێ‌ گوڵبژێردەكەم. دوای ئەوەی عەرەبە مسوڵمانەكان (سپان)یان داگیركرد، ماوەیەكی یەكجار زۆر، لەژێر دەسیاندابوو. (ئەندەلوس) پتر لە حەوت سەدە، بە پارچەیە لە نیشتمانی عەرەب دەژمێررا، خەڵكەكەشی بە زمانی عەرەبیی دەپەیڤین. بەڵام ماوەی چوارسەدە زیاترە‌، لە نیشتمانی عەرەب پچڕاوە. لەبەرئەوە خەسڵەتە عەرەبییەكەی خۆی لە دەسداوە، زمانە عەرەبییەكەشیان لەنێوچووە و ئێستە بەكارناهێنرێ‌. كەچی بەپێچەوانەوە، دەوڵەتێكی وەك (مەغریب)، تا سەدەی حەوتەم و هەشتەمی زایین، وڵاتێكی عەرەبیی نەبوو، بەڵام دوای ئەو مێژووە و تا ئەوڕۆش، بە پارچەیە لە نیشتمانی عەرەب دادەنرێ‌. بۆچی؟ لەبەرئەوەی عەرەبەكان زمانی دانیشتووانی (مەغریب)یان عەرەباندووە. لە هەمان كاتیشدا، بە زنجیرەیەك ڕووداوی مێژوویی، گۆڕانكاریی كۆمەڵایەتی، گەشەسەندنی ئابووریی دوور و درێژی ئاڵۆزدا تێپەڕبوون، تا ئەم گەل و دەوڵەتەی ئەڕۆیان لێ‌ كەوتووەتەوە!
هەروەها دەتوانین، تازەترین نموونە لەسەر باری زمانی نەتەوەیی دانیشتووانی دوورگەی (هۆنگكۆنگ) بێنینەوە. گەلی (هۆنگكۆنگ) بەشێ‌ لە نەتەوەی (چین) پێكدێنن. تا ساڵی (1841) لە ژێر دەسەڵاتی (چین)دا بوون. بەڵام لە ئەو مێژووە بەدواوە، (بریتانیا)ی گەورە داگیریكرد. پاشان بەپێی ڕێكەوتننامەیەكی تایبەتی، ڕۆژی (1. 7. 1997)، وازی لێ‌ هێنا و دوورگەكە بۆ نێو باوەشی دایكی نیشتمان گەڕایەوە. واتە: ماوەی (156) ساڵی ڕەبەق، كۆڵۆنیایەكی (بریتانیا) بوو، لە ئەو ماوە درێژەدا، (بریتانیا) زمانی ئینگلیزی، بەسەر خەڵكی (هۆنگكۆنگ)دا سەپاندبوو. تەنانەت لە خوێندنگەكانیشدا، بە زمانی ئینگلیزیی دەیانخوێند و زمانی دەوڵەتیش بوو. لە ئەو شەش میلیۆنەی دانیشتووانی (هۆنگكۆنگ)یش، تا ئێستە مرۆڤێ‌ بەدی ناكرێ‌، زمانی كۆڵۆنیالیزمی (بریتانیا)، زۆر بە چاكی نەزانێ‌. بەڵام زۆربەی خەڵك، بە تایبەتی نەوەی نوێ‌، بە دەگمەن زمانی نەتەوەیی خۆیان دەزانن. چونكە لە ئەو ماوەیەدا، بە تەواوی زمانی چینیی پشگوێخرابوو، لە هەموو بوارەكانی ژیاندا، تەنیا هەر زمانی ئینگلیزیی بەكاردێنرا. جا گەر بهاتایە، ئەو داگیركردنەی (بریتانیا) تا سەر بەردەوامبووایە، لە ئەو باوەڕەدام، مەگەر تاك و تەرای خەڵك، ئەگینا بە دەگمەن نەبێ‌، لە پاشەڕۆژدا كەس زمانی نەتەوەیی خۆی بیرنەدەما. دوورگەكەش بە خاك و خەڵک و زمانەكەیەوە، بە تەواویی لە نیشتمان و نەتەوە و زمانی چینیی دادەبڕان. دووریش نییە، وەك (ئەندەلووسیان) لێ‌ بەسەرنەهاتایە!
بۆیە هەر نەتەوەیەك، زمان و وێژەی خۆی بپارێزێ‌، گومانی تێدا نییە، بە نەتەوەیەكی زیندوو دادەنرێ‌. نەتەوەی زیندووش، با ئازادیش نەبێ‌، با لەژێر دەسی داگیركەری بیانییشدا بناڵێنێ‌، ئەو نەتەوەیە هەر دەژی، سەردەكەوێ‌ و پێشیشدەكەوێ‌.
لەبەرئەوە پاراستنی زمان، ڕاژەكردنی زمانی نەتەوەیی، كۆكردنەوەی وشە، نووسینەوەیان و ڕێكوپێككردنیان، لە پاراستنی ژیان و گیانی مرۆ گەلێ‌ گرنگترە. چونكە گەر هەزاران كەس ژیان و گیانیان لەدەسدا، نەتەوەكە نامرێ‌، بەڵام گەر هەر نەتەوەیەك، زمانە نەتەوەیییەكەی خۆی لەبیركرد و نەما، ئەوا وردەوردە، پێوەندیی كۆمەڵایەتی نێوان ڕۆڵەكانی ئەو نەتەوەیە، كزولاوازدەبێ‌، لە كۆتاییشدا، ناوی لەنێو ناواندا نامێنێ‌!



created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure

Copyright © 2015 khaktv all rights reserved